Copyright 2021. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone. 

 

PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW

19 października 2021
„Ważnym czynnikiem bezpieczeństwa przeciwpożarowego jest czystość i porządek w obejściach gospodarczych. Należy usunąć z obrębu zabudowań sterty ze słomą i
18 października 2021
  „Sport jest kultem umyślnym i stałym w intensywnych ćwiczeniach fizycznych opartych o dążenie do postępu i mogących posuwać się aż
15 października 2021
„Nieporządek na podwórzu, gromadzenie chrustu z drewna oraz innych materiałów palnych jak również sprzętu gospodarczego w wielu wypadkach może powiększyć

Scenka[1] po XIX wiecznym pożarze: - Rety Panie Naczelniku, a gdybyśmy tak nasze topory zamienili na kilofy, to czy nadal bylibyśmy strażakami czy górnikami? Patrz Pan jak tu czarno od tego dymu i ile tu gruzu pozostało jeszcze do uprzątnięcia, a pożar przecież zwykłej stodółki i niewielki.

- Bałwan jesteś, a nie żaden topornik. Włazisz w górę i po drabinie, a nie schodzisz pod ziemię. Poświeć no żywiej, a i zważaj co byś nie spadł z całym tym ekwipunkiem!

- Eeeee, lina mnie asekuruje. Ja żem jak urodzony alpinista!

- Widzisz co?!

- Nic nie widzę. Sztajgerka mi zgasła.

- No to teraz poświecisz sobie oczami!

 

Światło

Sztajgerka (z niemieckiego steiger [2] - steigerlaterne[3]) – to rodzaj starej, podręcznej lampy górniczej z uchwytem i ze światłem od świecy. Typologia nazwy obiektu wywodzi się ze słownika górniczego, niemniej jednak należy pamiętać, że nazwa ta nie odnosi się do oficjalnego języka w ramach definicji tego przedmiotu, jego modelu, typu czy okresu wytworzenia i użytkowania. Jest to rodzaj synonimu i neologizmu (zob. przypisy do ww. artykułu). Oznacza to, że w różnych miejscach – regionach geograficznych ziem dzisiejszej Polski i świata przedmioty te mogły funkcjonować pod tą lub inną nazwą, o której głównie decydowali producenci w swoich katalogach firmowych w myśl zasady – reklama dźwignią handlu.

 

Danuta Janakiewicz-Oleksy

Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach

 

Obudowa lampy na przełomie XIX i XX wieku wykonana była z metalu i szkła jako dodatkowej osłony, której front był jednocześnie otwierany i zamykany tak by móc włożyć i wyjąć świecę, która dawała światło. W XVIII wieku lampy tego typu mogły posiadać jeszcze zewnętrzną obudowę zbudowaną w całości z drewna. Dzisiaj zarówno te drewniane jak i metalowe od dawna nie są już używane. Możemy je zobaczyć w różnych muzeach w tym typu skansenowskiego.

 

Na przełomie dwóch minionych wieków sztajgerki oraz inne podobne do nich lampy i latarki znajdowały się na wyposażeniu górników, kolejarzy, wielu zakładów przemysłowych, ale również toporników z plutonów dachowych straży ogniowych Cesarstwa Niemieckiego, monarchii Austro-Węgier i tych straży, które znajdowały się pod zaborem pruskim i austriackim. W dawnej prasie pożarniczej (galicyjskiej) występowały pod nazwą - latarki szteigierskie i były opisywane jako tzw. dodatkowe przybory pożarnicze - oświetleniowe.

 

W XIX wiecznym Lwowie , przy ulicy Krakowskiej 10 działała firma Aleksandra[4] Piotrowskiego, która pod nazwą „Skład Sikawek i Narzędzi Pożarnych A. Piotrowski, reklamowała się w prasie w przedmiotowym zakresie:

 

- Do nabycia, loco Lwów: Gurty szteigierskie i sikawkowe z najlepszej taśmy, podług modelu straży lwowskiej. Toporki szteigierskie stalowe ze szpicami. Latarki szteigierskie.[5]

 

Sztajgerki dla straży galicyjskich ze szlifowanymi szybkami i świeczką produkowała także Unia Strażacka ze Lwowa. W 1929 roku wg jej cennika lampy te kosztowały 5 zł. za sztukę. Niemieccy i austriaccy producenci wspomnianych lamp proponowali zakupić sztajgerki wraz z pudełkiem zapałek.

 

Strażacy oddziałów dachowych i ratunkowych zaopatrzeni w tzw. latarki szteigierskie powinni je mieć w nocy wraz z pudełkiem zapałek zawsze przy łóżku i pod ręką”.[6]

 

W zbiorach Centralnego Muzeum Pożarnictwa jest wiele lamp, które niegdyś znajdowały się na użytkach głównie przemysłowych – zakładowych straży pożarnych. W kolekcji tej zachowała się również ta na świeczkę, którą potocznie tak jak dawniej możemy nazwać sztajgerską. Warto o tym pamiętać, gdyż nasz język się zmienia powodując zamieranie wyrazów, zwrotów, określeń i znaczeń. Dzieje się tak w sposób naturalny. Zatem szukajmy naszej sztajgerki i innych nazw ucząc się o starej ludowszyźnie – kulturze ludowej.

 

 

[1] Dawniej scenka lub obrazek z życia – w rozumieniu humoreski, opowiadania, rysunku, grafiki itp. Scenki lub obrazki mogły posiadać formę opisową lub graficzną.

[2] Z pol. sztygar w górnictwie jako stanowisko kierownicze nadzorujące, dawniej jako nadzorca kopalniany. W odniesieniu do sztajgerki – przedmiot istotny, ważny w całym ekwipunku. Wyraz bliskoznaczny lub rodzaj neologizmu, który nie posiada własnej definicji.

[3] Jw. neologizm.

[4] Niekiedy również występujący jako Alex Piotrowski.

[5] Por. Przewodnik Pożarniczy nr 10 z 1889 r. s. 80 oraz tamże nr 12 z 1889 r. s. 96.

[6] Cytat za: Przewodnik Pożarniczy nr 10 z 1889 r. s. 76.

 

15 sierpnia 2021

Sztajgerka górnicza w rękach topornika strażackiego

Blog o historii ochrony przeciwpożarowej, s​​​​​​przętu gaśniczego i działalności straży