Copyright 2021. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone. 

 

Działania licznych konfliktów zbrojnych na przestrzeni dwóch minionych epok w tym Wielkiej Wojny oraz wielu epidemii w tym hiszpanki i tyfusu plamistego zdziesiątkowały miliony ludzi w całej Europie i częściowo poza nią. Kobiety zmuszone były przejąć obowiązki mężczyzn stając się fizycznymi robotnicami i społecznicami. „W roku 1899 podczas wybuchu wojny pomiędzy Transvaalem, Oranią i Anglią, wciągnięto wszystkich członków zawodowych straży pożarnych w Pretoryi i Johannesburgu do armii. Powołano także członków ochotniczych straży pożarnych, a służbę pożarną pełnią starcy i kobiety.” [2] 

 

Nie jednej  kobiecie zapewne imponowała  funkcja przyszłego dowodzenia  jaką pełnili mężczyźni. Komendantki bez obawy o jakiekolwiek uprzedzenia i posądzenia od dawna  działały  w harcerstwie, Ligii Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego, Ochotniczej Legii Kobiet czy również ochotniczych żeńskich drużynach samarytańsko – pożarniczych (ŻDSP). Ubierając mundur zdobywały przewagę psychologiczną swojej aktywności, kobiecości i pracowitości.  „Ludzie wybiegają z domów i krzyczą gwałtu pali się. (…)Zaczynamy ratować, podjeżdża nasza sikawka „Samarytanka” — pada komenda narzędzia do działania spraw! Puszczamy w ruch i drabiny i sikawkę, bosaki choć ciężkie ale dajemy radę, pocimy się niemiłosiernie, ale trzeba pokazać co umiemy.” [3]  

 

Bez wątpienia w ten sposób walczyły o swoje przywileje, niezależność i samodzielność, tym bardziej też, że  XIX wieczne społeczeństwo nakazów już dawno minęło, a dobroczynna hipokryzja w organizacjach społeczno – kościelnych miłujących czynienie dobra i zachowania spokoju obywatelskiego już nie dodawała jak kiedyś modowego szyku. Kobiety  bezdyskusyjnie uwolniły się od  paryskiego gorsetu. Ich grzeczność, pobożność i wymuszony uśmiech stały się odzwierciedleniem ostentacyjnej kobiecości. 

 

Samarytanki 

 

Organizacje samarytańskie, wolontaryjno – społeczne, skautowskie i inne, powoływane do dobroczynności i niesienia  pierwszej pomocy medycznej stały się genezą dla późniejszych żeńskich drużyn samarytańsko – pożarniczych w Europie i na świecie, o których pisalam już w Przeglądzie Pożarniczym z marca 2018 roku. 

 

W  1877 r., w Ulm firma Magirus, która była wiodącą firmą sprzętu pożarniczego w Niemczech, wydała publikację pt.: „Pożarnictwo we wszystkich jego częściach”. W publikacji tej, domagano się m.in. organizowania przy wszystkich strażach kobiecych służb sanitarnych podległych naczelnikom. „Żeńska straż ogniowa zawiązała się w  miejscowości wirtemberskiej  (sic!)  Flotzingen. Przystąpiło  do niej dotychczas  42 uczestniczek. Wszystkie się wprawiają już do służby ogniowej, która wszakże ogranicza się na podawaniu wody łańcuchem rąk”. [4]   „W Londynie i w innych większych miastach Anglii istnieją przy zawodowych strażach pożarnych osobne oddziały ratunkowe, utworzone z kobiet. Zadaniem tych oddziałów jest ratowanie płci pięknej podczas pożaru w nocy. Każda kobieta-strażak jest umundurowaną i uzbrojoną, Noszą one krótkie wełniane bluzy, spodnie z tego samego materyału, wysokie lakierowane buty, czapki, gurty, toporki i linewki ratunkowe”. [5] 

 

Na długo przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości w naszym społeczeństwie również rodziły się myśli do stworzenia kobiecego ruchu pożarniczego. Prym wiodła Galicja, teren  ówczesnego zaboru austriackiego. Zachęcano kobiety, by organizowały drużyny i były gotowe nieść pomoc sanitarną, higieniczną, medyczną w tym również krzewić w strażach polskich kulturę i oświatę, co tez miało wpływ na rodzenie się wszelkich ruchów niepodległościowych. Inspirowane przez mężczyzn działały regulaminowo ucząc się taktyki pożarnej, dyscypliny i wytrwałości w działaniach społecznych. Największa ich aktywność w Polsce przypada na lata 30. XX w. W tym czasie rola i znaczenie funkcji dowodzenia wzrasta. Ideały i patriotyzm narzucają konkretne zachowania społeczne. 

 

Komendantka Zofia Turska 

 

19 września 1937 roku „(…) wyjechałyśmy na ćwiczenia z rozkazu druhny  komendantki. Zbiórka  o godzinie 6  rano w straży w pełnym umundurowaniu”. [6] 

Zofia Turska młoda i ambitna dziewczyna mieszkanka Wiślicy – osady rolniczo - rzemieślniczej położonej na Kielecczyźnie na lewym brzegu rzeki Nidy, chciała  jak każda kobieta  w jej wieku być pożyteczną społeczeństwu, którego czuła się częścią żyjąc również rytmem jego codziennych wiejskich i  małomiasteczkowych potrzeb. Urodziła się 12 maja 1914 roku, zmarła w Wiślicy 29 września 1986. 

 

Ludność Wiślicy lat 30. XX wieku stanowiła ponad 60% mieszkańców pochodzenia żydowskiego, pozostali deklarowali się zaś katolikami. Wszyscy swoją ciężką pracą niewątpliwie mieli wpływ na rozwój swojej miejscowości i straży ogniowej jako impulsu lepszego życia obywatelskiego po zniszczeniach spowodowanych działaniami Wielkiej Wojny. Wiśliczanie powtarzali z ust do ust utarte już hasło: „Strażak dla wszystkich, wszyscy dla strażaka” . Zofia Turska musiała je wielokrotnie słyszeć. Miała też zapewne okazję przeczytać dwa  artykuły z listopada 1937 roku w czasopiśmie „Życie Strażackie”. W jednym z nich  opisano bowiem zmagania w organizacji i wielokrotnych reorganizacjach Ochotniczej Straży w Wiślicy skąd pochodziła, a w drugim o tym jak jej koleżanka po fachu wspominała swój chrzest w straży ogniowej.

 

Mnie wypadło być prądownikiem — wdrapałam się po drabinie na wierzchołek, a ta drabina... pożal się Boże, sznurkami była powiązana (ale to nie nasza wina, tylko miejscowego gospodarza). Nie było jednak czasu długo się nad tym zastanawiać, bo już komendantka sikawki krzyczy - gotowe — woda naprzód — odpowiadam jej z dachu. Woda idzie z razu pomału, potem już prąd wody równy mocny, którym ja z przejęciem zlewam solidnie cały dach, w gorliwości nawet ogród, ale mój wąż u wylotu pęka, oblewam sobie spodnie, a że moje współtowarzyszki na dole także mocno się spociły, więc wołam woda stój!” [7] 

 

Praca u podstaw motywowała owe dziewczyny, które chciały pokazać co potrafią. Przyszła zaś komendantka - Zofia Turska  brała udział w wykładach, kursach, odczytach. Z nich czerpała potrzebną dla siebie wiedzę z dziedziny kultury, oświaty, polityki i wychowania fizycznego. Wszystko też  kręciło się wokół hasła: „w jedności siła” jako wspólnej organizacji strażackiej i państwowej. Patriotyzm społeczny i rodzinne ambicje miały jeszcze większy wpływ na jej zdolności myślenia i szybką orientację co również było wynikiem zaangażowania się w chórze kościelnym i  kilku stowarzyszeniach działających w regionie w I i II pol. XX w. W latach 50. XX w. co też nie dziwi bo takie były czasy,  należała również do Związku Młodzieży Polskiej. 

 

W domu rodzinnym Turskich najwięcej uwagi pochłaniały  sprawy organizacji i funkcjonowania straży ogniowej. Jej krewny Zygmunt Turski był współzałożycielem i jednym z pierwszych naczelników  organizacji strażackiej działającej w Wiślicy od 1918 roku. Na niwie działalności pożarniczej zdobył szacunek i bezwzględny posłuch podwładnych.  W obecnej chwili  nikt z rodziny Turskich w Wiślicy już nie mieszka. Ostatni Turscy wyjechali z miasta prawdopodobnie na początku lat 90.  

 

Zofia przez cały czas zdobyła podstawy do tego, by pielęgnować tradycje rodzinne. Zapewne z szacunku  i pamięci do Zygmunta Turskiego, który zmarł w 1930 roku, jak również aktywności w straży innych członków rodziny m.in. Edwarda Turskiego,  Zofia na jesieni 1937 roku  podjęła  decyzję wraz z zarządem strażackim i druhem Wincentym Rydlewskim  o założeniu żeńskiej drużyny samarytańsko – pożarniczej działającej przy Ochotniczej Straży Pożarnej Wiślica i pełnieniu w niej funkcji komendantki. Rydlewski, który w marcu 1936 roku utworzył w sąsiednich Gorysławicach II Oddział Straży Wiślickiej miał spore aspiracje zawodowe i zapewne  już znacznie wcześniej wywierał duży wpływ na Turską by ta ukończyła wszystkie wymagane kursy pożarnicze. Wówczas organizatorami kursów wyszkoleniowych I stopnia w Wiślicy  byli druhowie Rydlewski, Miller i Sadowski. W ciągu niespełna dwóch lat przeszkolili oni ponad 70 osób w tym również Zofię Turską. Szkolenie to jednak nie obejmowało zakresem żeńskich drużyn pożarniczych i możliwości pełnienia obowiązków komendantki jednostki, lecz jedynie gwarantowało przynależność do OSP. 

 

Na kurs  I stopnia dla przyszłych członkiń ŻDSP i komendantek,  Turska  pod koniec 1937  roku została oddelegowana przez zarząd OSP Wiślica do Przemyśla. Na kilkudniowym szkoleniu miała zajęcia z higieny, ratownictwa, wychowania fizycznego i obywatelskiego, obrony przeciwgazowej, wyszkolenia formalnego, bojowego i akcji zapobiegawczej w strukturach  ŻDSP. Na przykładzie kursu samarytańsko – pożarniczego I stopnia organizowanego w dniach od 23 maja do 6 czerwca 1937 roku w Ćmielowie wiemy, że instruktorami tychże kursów byli członkowie m.in. Polskiego Czerwonego Krzyża, starsze wyszkoleniem komendantki - referentki ŻDSP oraz instruktorzy pożarnictwa Głównego Związku Straży Pożarnych. Zapewne  podobnie było również w Przemyślu. Niestety na dzień dzisiejszy OSP Wiślica nie posiada żadnych dokumentów i świadectw egzaminacyjnych Zofii Turskiej, która jako druhna komendantka musiała przejść również szkolenie ze strzelania na odległość 50 m. z karabinu małokalibrowego z postawy leżącej bez podpórki. Ówczesne samarytanki musiały oddać łącznie 23 strzały z czego trzy pierwsze mogły być liczone jako próbne. Ćwiczenia wioślarskie,  szermierskie, gimnastyczne, łucznicze i zawody strzelnicze organizowane były najczęściej przez powiatowe okręgi Głównego Związku Straży Pożarnych i cieszyły się dużym uznaniem zarówno u mężczyzn jak i u kobiet działających przy OSP.

 

23 letnia Zofia Turska, kiedy obejmowała stanowisko komendantki, musiała zmierzyć się z bardzo ważnym zadaniem, a mianowicie zorganizowaniem  pierwszej zbiórki, a następnie nauczyć się prowadzić zajęcia z nauczania i utrzymania dyscypliny, poszanowania i organizacji pracy, wykładni zadań i celów istnienia jednostki. Miała ten przywilej i obowiązek by w właściwy sposób przedstawić formę pracy społecznej, rolę, zakres i działania ŻDSP oraz współpracy z OSP Wiślica. Sama również musiała opracować instrukcję swojej drużyny wzorując się na  statutach, regulaminach i instrukcjach wydanych przez Główny Związek Straży Pożarnych. W regionie, w którym udzielała się na rzecz straży obowiązywały  i służyły wówczas radą prawno – administracyjną także czasopisma i publikacje m.in. jak: „Życie Strażackie’, „Gazeta Strażacka”, „Gazeta Samarytanek”, „Kalendarzyk Samarytanki”. Prenumerując powyższe tytuły, mogła czuć się bezpiecznie w koordynowaniu zadań przynależnych do dziewcząt i współpracy z kolegami uwzględniając również zwyczaje i potrzeby społeczne tej miejscowości, w której żyła na co dzień. Walorem dobrej druhny komendantki była bowiem integracja wszystkich służących dziewczyn oraz ich zaufanie. Oddział Zofii Turskiej liczył dwadzieścioro wysportowanych, młodych dziewcząt, do których m.in. należały: Genowefa Kamińska, Zofia Południkiewicz, Leokadia Leśniewska, Edwarda Zwolska, Jadwiga Kaleta, Michalina Piotrowska, Pelagia Trela, Honorata Kaleta, Helena Stoczkiewicz. 31 grudnia 1937 roku  Kielecki Okręg Wojewódzki Związku Straży Pożarnych, Oddział Powiatowy w Pińczowie wydał Pani Zofii Turskiej legitymację członkowską Ochotniczej Straży Pożarnej w Wiślicy. W legitymacji zachował się czytelny zapis mówiący o tym, iż nie tylko jest członkiem OSP, ale przede wszystkim komendantką żeńskiej drużyny pożarniczej, posiada odpowiednie wyszkolenie specjalne i ma prawo do pełnego umundurowania związkowego. 

 

Działania na rzecz straży 

 

Po Zofii Turskiej pozostało kilka fotografii, które zostały opublikowane m.in.  w strażackiej kronice. Ten zapis dokumentalny  jest dziś  bardzo ważny. Pani Zofia występuje w otoczeniu swoich dziewcząt i przy okazji organizowanych występów artystycznych, zabaw i wieczorków zapoznawczych. Misją jej dziewczęcej drużyny było krzewienie kultury i polskiej  tradycji. Wszelkie zaś  występy artystyczne   w ramach prowadzonego kółka teatralnego i koła sportowego miały na celu pozyskanie niezbędnych funduszy na zakup podstawowego sprzętu strażackiego.

 

Jedna z fotografii przykuwa szczególną uwagą i nosi tytuł: „Ćwiczenia i zawody strażackie odbywały się wraz ze strażakami”. Przy tej okazji można domyślić się, iż samarytanki współpracowały z mężczyznami również na poziomie strażackiego wyszkolenia i były traktowane na równi. Ich obecność i działania w żaden sposób nie umniejszały roli córek, żon i matek. Wspólna fotografia z 1937 roku utwierdza w przekonaniu, iż wszyscy tworzyli jedną rodzinę, która pracowała na rzecz swojego lokalnego społeczeństwa. Ćwiczenia i występy odbywały się również m.in. w Pińczowie, Kazimierzy Wielkiej i Koszycach. Wybuch II wojny światowej przerwał na kilka lat działalność straży. 

 

Przypisy:

 

[1] Cytat za: „Zycie Strażackie”, nr 11 z 1937 r., s. 3-4 [w:] Maria Sarnotówna „Mój chrzest samarytański”. 

[2] Cytat za: Przewodnik Pożarniczy nr 2 z 1901 r. s. 1.

[3] Tamże

[4] Cytat za: Kurier Poranny nr 180 z 1881 r. s. 2-3.

[5] Cytat za: Przewodnik Pożarniczy nr 1 z 1900 r. s. 5. 

[6] Ibidem 

[7] Cytat za: Przewodnik Pożarniczy nr 1 z 1900 r. s. 5.

 

Literatura:

 

[1] „Zycie Strażackie”, nr 11 z 1937 r., s. 3-5.

[2] „Zycie Strażackie”, nr 6 z 1937 r., s. 6, 8, 9. 

[3] „Kurier Poranny” nr 180 z 1881 r. s. 2-3 

[4]  „Przewodnik Pożarniczy” nr 1 z 1900 r. s. 5. 

[5]  „Przewodnik Pożarniczy” nr 2 z 1901 r. s. 13.

[6]  K. Pałys red. Kronika OSP Wiślica. Źródło pobrania: https://wislica.org/kronika-strazacka/

 

Autorka tekstu dziękuje Panu Adrianowi (Adkowi) Wieczorkowi z OSP Wiślica za przesłanie fotografii oraz informacji o Pani Zofii Turskiej. 

„(…) Jestem strażaczką i jest mi z tym nawet podobno do twarzy i wcale się nie przejmuję, gdy mi ktoś mówi: bój się Boga dziewczyno i ty w spodniach chodzisz! — a chodzę odpowiadam i robię swoje” [1] .

 

Danuta Janakiewicz-Oleksy

Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach

Artykuł został opublikowany w Przeglądzie Pożarniczym nr 3/2020

Strażaczka

07 lutego 2022

PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW

01 października 2022
Znaki specjalności pożarniczych oraz zasady zdobywania ich  przez Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze działające przy jednostkach ochotniczych straży pożarnych w Polsce ustanawiane
29 września 2022
Widoki dwóch warszawskich pogorzelisk z 1874 r., które możecie zobaczyć w multimediach zajawki, zostały wykonane na podstawie fotografii  Waleriana Twardzickiego
25 września 2022
Podczas pożaru w nocy spóźnił się naczelnik straży Burmistrz: — Mój Panie przybywasz późno! Naczelnik: — Pan Burmistrz daruje... mieszkam

Blog o historii ochrony przeciwpożarowej, s​​​​​​przętu gaśniczego i działalności straży


 

O PORTALU

NA SKRÓTY

Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.

historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej