Copyright 2021. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone. 

 

 

W Polsce dopiero w XVII w., za panowania króla Jana III Sobieskiego zaczęto pełnić  honorowe warty. Była to tzw. Straż Grobowa składająca się z formacji wojskowych, zwana też „Turkami”, w ówczesnym rozumieniu nie określająca jednak konkretnej narodowości, lecz  dla określenia innowierców i pogan na cześć zwycięskiej bitwy pod Wiedniem. Geneza tego obrządku jest zatem symboliczna: Kiedy wojska koronne pokonały Osmanów i powróciły do macierzy stało się to tuż przed Wielkanocą, w zdobycznych strojach wkroczyli do kościołów, by zaciągnąć honorowe warty przy Grobie Pańskim. W późniejszym okresie symbolika „refleksu dawnej sceny złożenia do grobu” oraz  pełnienia wart nawiązywała już bezpośrednio do wydarzeń biblijnych i kojarzona była z wizerunkiem rzymskich żołnierzy, którzy z rozkazu Piłata mieli strzec ciała Chrystusa.W wieku XVIII, polska straż grobowa rekrutowana była z bractw religijnych, szlachty, zamożnego mieszczaństwa oraz cechów rzemieślniczych. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż w tym samym czasie kult Grobu Pańskiego w większości krajów europejskich zanikał, a w społeczności polskiej wręcz przeciwnie – ożył nabierając zupełnie inny charakter. Z chwilą pierwszego rozbioru Polski stał się symbolem buntu, dezaprobaty i patriotyzmu, a także niewymownym sprzeciwem wobec pręgierza i stosowanych kar. Każde kolejne wydarzenia historyczne: rozbiory, okupacja niemiecka, sowietyzacja państwa, laicyzacja społeczeństwa, nabierały charakteru narodowej walki o niepodległość i niezależność. Od końca XVIII w., aż do chwili, w której zakończył się w Polsce komunizm, społeczeństwo polskie nosiło na sobie piętno niewolnika z ograniczeniem prawa do języka, obyczajów i tradycji. Obrzęd pełnienia wart i adoracji, dla tych wszystkich którzy umiejętnie potrafili odczytywać symbolizm, był Golgotą i drogą krzyżową polskiego narodu, dla którego Wielkanoc była nadzieją na zmartwychwstanie. 

 

Strażackie warty przy Grobie Pańskim 

 

Od XIX wieku, kiedy zaczęły organizować się jednostki straży pożarnych,  najpierw w wiejskich małych kościołach, później również, w tych miejskich, warty przy Grobach zaciągali strażacy, głównie ochotnicy, stając się spadkobiercami bożogrobowców i innych zakonów rycerskich.Według dziewiętnastowiecznego opisu w święta Wielkiej Nocy strażacy w tym również  młodzież aspirująca do zawodu i posługi, gotowa była stać się rycerzami św. Floriana:  

 

„Od Wielkiego Piątku rozpoczyna się służba rycerzy przy grobie (…) Zazwyczaj dwóch stoi przy grobie, co dwie godziny zmienia ich następna para. Zmianę tę zaprowadza dowódca  on to, z punktualnością zegarkową, co dwie godziny, wchodzi na czele dwóch rycerzy, doszedłszy przed prezbiterium, komenderuje: „Bogu ukłon!" Podkomendni i sam dowódca składają głęboki ukłon przed wielkim im ołtarzem. „Na prawo!" — jeden z rycerzy staje po prawej stronie krucyfiksu. „Na lewo!" — drugi rycerz zajmuje przeciwną stronę. Wtedy poruszają się dawni wartownicy i na podobnąż komendę, również z ukłonem Bogu, opuszczają kościół za dowódcą. Ten jednak nie zapomina o pozostawionych na straży i co czas jakiś zagląda do kościoła, patrząc, czy się co nie stało, i w miarę potrzeby obciera swą chustką nosy rycerzy. Nie licuje to z powagą świątyni i zmusza obecnych w kościele do mimowolnego uśmiechu. Podczas rezurekcji przy grobie stoją wszyscy 12-tu z dowódcą na czele co tworzy dość imponujący widok. "

 

Ten dziewiętnastowieczny opis pozostał do dzisiejszego dnia nadal aktualny i obowiązuje szczególnie w bardzo małych wiejskich miejscowościach, gdzie warta trwa całą noc i pełnią ją strażacy w galowych mundurach. 

 

W czasach komunizmu próbowano na chwilę odsunąć strażaków od tej posługi, ale „ogniomistrze” swoim sprytem i uporem nie dali za wygraną tłumacząc koniecznością pełnienia całonocnych wart w ramach zachowania bezpieczeństwa przeciwpożarowego, bowiem jeszcze do lat 60. XX w., w małych wiejskich kościołach nie była zainstalowana elektryczność, a w świątynia nierzadko drewnianych paliły się świece na tę i inną okoliczność. Współcześnie, głównie w południowo - zachodniej Polsce, warty pełnią wyłącznie strażacy ochotniczych straży pożarnych, których członkami w dużej mierze są również strażacy z PSP. 

 

Strażacy ochotnicy, a także  zawodowi wczoraj i dziś,  kierowani postawą patriotyczno - obywatelską i nieposzlakowaną opinią, nie bez kozery mają więc  za swojego orędownika św. Floriana. Stali się jego namiestnikiem mając pełne prawo do podtrzymania idei chrześcijańskiej tradycji i postaw obywatelsko - narodowych, ponieważ św. Florian w Polsce zaliczany jest do głównych patronów narodowych zaraz po św. Wojciechu, Stanisławie i Wacławie. Najpiękniejszy jego wizerunek narodowy, podkreślający jego rolę, znaczenie i potęgę dawnej Rzeczypospolitej, znajduje się obecnie w ołtarzu głównym krakowskiej kolegiaty św. Floriana, pędzla Jana Tretki zwanego Trycjuszem - nadwornego malarza króla Jana III Sobieskiego. 

 

Literatura: 

 

[1] cyt. za: K. Hofman, „Rycerze przy Grobie Chrystusa”, Wisła" t. 11, 1896, [w:] K. Kubiak „O strażach przy Grobie Chrystusa”, Wisła, Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 12, 1898.

[2] U. Janicka – Krzywda, „ Elementy widowisk i misteriów religijnych w obrzędowości ludowej okresu Wielkiego Tygodnia na obszarze Polski Południowej”, Nasza Przeszłość, Notre Passe 2002 t. 98. 

[3] A. Tatara „Krótka historia Grobu Pańskiego [w:] Niedziela Ogólnopolska nr 9/2010.

[4] K. Woynarowska, „Kawalerowie i damy zakonu Grobu Pańskiego”,  [w:] Niedziela Ogólnopolska nr 21 2003.  

 

PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW

01 października 2022
Znaki specjalności pożarniczych oraz zasady zdobywania ich  przez Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze działające przy jednostkach ochotniczych straży pożarnych w Polsce ustanawiane
29 września 2022
Widoki dwóch warszawskich pogorzelisk z 1874 r., które możecie zobaczyć w multimediach zajawki, zostały wykonane na podstawie fotografii  Waleriana Twardzickiego
25 września 2022
Podczas pożaru w nocy spóźnił się naczelnik straży Burmistrz: — Mój Panie przybywasz późno! Naczelnik: — Pan Burmistrz daruje... mieszkam

HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ

HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ

Strażackie warty przy Grobie Pańskim

We wczesnym średniowieczu, w dobie największej chrystianizacji Jerozolima stała się miastem kultu chrześcijaństwa, a Bazylika Grobu Świętego prawdziwą mekką wiary oraz  sanktuarium „świadectwa i „zmartwychwstania”. Na pamiątkę wspomnienia Golgoty, miejsca ukrzyżowania, męki, śmierci i złożenia do grobu Chrystusa w IV w. zrodziła się tradycja symbolicznego wystawienia i adoracji Grobu Pańskiego, która już w X w. praktykowana była niemal w całej Europie.

 

Danuta Janakiewicz-Oleksy

Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach

Artykuł został opublikowany w Przeglądzie Pożarniczym nr 4/2018. 

 

W wiekach średnich, a także w tych późniejszych - czasach nowożytnych, fundatorami i dekoratorami Grobów Pańskich w wewnątrz swoich świątyń byli zakonnicy, rycerze, królowie, szlachta, a także  możnowładcy.

 

Obrona Grobów Pańskich

 

Idea posługi Grobu Bożego będąca zaszczytem, powołaniem, misją  i obroną wiary chrześcijańskiej, zapoczątkowana została przez Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie. Do Polski Bożogrobowców  w 1163 r. sprowadził uczestnik wypraw krzyżowych - Jaksa z Miechowa.

 

Miechów po dzień dzisiejszy uważa się za polską najstarszą Jerozolimę kultu Świętego Grobu oraz nabożeństwa pasyjnego, którego początkowo nie kojarzono z bezpośrednim zaciąganiem wart przy Bożym Grobie w czasie obrządku Triduum Paschalnego, lecz  z wyprawami krzyżowymi pod hasłem:  „ Deus lo vult - Bóg tak chce".  

 

18 marca 2022

AKTUALNOŚCI

Grupa osób przebranych za żołnierzy tureckich tzw. Turków Wielkanocnych, pełniących wartę przy Grobie Pańskim. Radomyśl nad Sanem 1935 r. Zb. NAC. Powiększ zdjęcie. 

Dom straży pożarnej, gdzie odbywa się rozdanie jałmużny w postaci rzeczy i amatorskie przedstawienia w wiosce aleksandrowskiej". (Opis polskiego etnografa Bronisława Piłsudskiego sporządzony w języku rosyjskim). Miasto: Aleksandrowsk Sachaliński, Sachalin. Kraj: Rosja. Domena publiczna: http://pauart.pl/app/artwork?id=BZS_RKPS_2799_k_4_c

Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie. Numer inwentarza: BZS.RKPS.2799.k.4/c.

 

 

O PORTALU

NA SKRÓTY

Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.

historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej