Ikonografia awersu odznaki 

 

Odznakę, w białej emalii stanowi ośmiokątna gwiazda pośrodku której osadzony jest krzyż koloru karmazynowego, a według ówczesnego zapisu regulaminu dla nadania Gwiazd Pamiątkowych z 1918 r., koloru amarantowego.  Krzyż wraz z gwiazdą nałożono na obręczy wieńca z liści lauru i dębu. Narożniki krzyża i gwiazdy zwieńczono kulami. W otoku krzyża,  pośrodku  umieszczono wizerunek św. Floriana. W górnej jej  części znajduje się hełm z dwoma skrzyżowanymi toporkami, u dołu zaś herb Galicji i Lodomerii. Po obu bokach krzyża widnieją daty: 1914-1918, a na długości ramion gwiazdy napisy: „KR. ZWIĄZEK OCHOTNICZYCH STRAŻY POŻ.” / „ZA DZIELNOŚĆ I WYTRWAŁOŚĆ”. Odznaka jest lekko wypukła i została wykonana z mosiądzu. Złote napisy oraz mosiężna  i jasno złota obręcz świadczyła o tym, iż była  to odznaka I stopnia. Gwiazdy pamiątkowe II i III nieco się od siebie różniły. Najskromniejsza była ta ostatnia, bowiem wykonana była z matowego metalu, posiadała srebrne napisy i pozbawiona była wieńca. 

 

Symbolika pamięci  historycznej 

 

Jej symbolizm pamięci historycznej zachował się po dzień dzisiejszy przede wszystkim w kolorach narodowych tj. bieli i czerwieni, w odcieniu karmazynu – głęboko ciemnej czerwieni pozostającej w opozycji do amarantu. Należy bowiem podkreślić iż to właśnie  karmazyn zwany też karminem od późnego średniowiecza, uważany jest za najstarszą i najszlachetniejszą historycznie barwą narodową Polski przysługującą pierw rycerstwu, a następnie szlachcicie. W literaturze przedmiotu okresu zaborów, jak również tej późniejszej, karmazyn na muzealiach falerystyki o charakterze patriotyczno - narodowym, nierzadko błędnie był określany, ponieważ jednocześnie funkcjonowały ze sobą dwie odmiany barwnika, tj. polska  z domieszką maliny, a także austriacka w odcieniu wina francuskiej prowincji Bordeaux, powszechnie zwana barwą bordową. Karmazynowi nieopacznie przypisywano też  barwę amarantu, cynobru, pąsu, a także mini ołowiowej – barwy pomarańczowo – czerwono - rdzawej. Chaos w nazewnictwie niewątpliwie skutkował tym, iż przez 123 lata zacierały się w pamięci polskiej społeczności zbiorowej umiejętności skutecznej walki o zachowanie i właściwe odczytanie  symboli, w tym przypadku również  jeśli chodziło o polskie barwy i ich kompozycje. Tym bardziej też, iż w tym czasie nie funkcjonowało w żadnym akcie prawnym pojęcie i określenie typu „polska barwa narodowa”. Jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości zaborcy skutecznie realizowali propagandę  wyparcia i zapomnienia. Dążąc do ośmieszenia symboliki patriotycznej, zlecali drukowanie afiszy, graficznych, obrazków karykaturalnych  oraz kart pocztowych z odwróconym układem i odcieniami  barw polskiej flagi państwowej. Wizerunek różnych odcieni i spaczonej kształtem w postaci czerwono – białej flagi towarzyszył jeszcze po 1918 r., wprowadzając wśród polskiej opinii publicznej zorientowanej  w sytuacji historycznej i  politycznej zażenowanie. Barwa amarantowa na biżuterii i falerystyce patriotycznej, również stanowiła nie lada problem. W I poł. XVIII w. społeczeństwo polskie nie znało jeszcze słowa „amarant”. Na określenie tegoż koloru, wyrażano się   słowami „czerwień buraczana”. W XIX w. czerwień tę przechodzącą w fiolet postrzegano jako wietrzną i nieśmiertelną, a etymologię jej znaczenia i symboliki zapożyczono  z mitologii greckiej i opowieści o rosnącym na Górze Olimp niesłabnącym i nigdy nie umierającym kwiecie. Polacy, którzy marzyli o odzyskaniu niepodległości kojarzyli amarant z Francją  i Napoleonem Bonaparte. To też m. in. za sprawą wojen napoleońskich barwa amarantowa wypierając karmazyn pojawiła się na polskich mundurach wojskowych.   

 

Spór jaki w XIX w., powstał z powodu właściwego określenia odcienia czerwieni na flagach i weksyliach Rzeczypospolitej był spowodowany niezrozumieniem. Zwykli Polacy nie potrafili zwrócić uwagę na różnice pomiędzy odcieniami karmazynu i amarantu w tym również pąsu i cynobru. Dzisiaj nie można ich o to winić czy umniejszać ich roli w wywieranie nacisków w sprawach narodowo – wyzwoleńczych. Cyprian Kamil Norwid, ostatni romantyk Rzeczypospolitej przebywając na emigracji w Paryżu pisarce Łucji Rautenstrauchowej z Giedroyciów oburzonej jego zachowaniem  napisał: „(…) Amarantową włożyłem na skronie konfederatkę, bo  jest   to   czapka,  którą   Piast   w koronie miał za podkładkę (…).”  Jego wiersz „Na zapytanie czemu w konfederatce”? stało się rozsądną odpowiedzią na wydarzenia, które miały wówczas miejsce w Warszawie, a to że nie były one  spójne  z dawną historią i tradycją w tym przypadku miało to drugorzędne znaczenie, bowiem należało mierzyć siły na zamiary i pokładać nadzieję w odzyskanie niepodległości. Dlatego też współcześnie oba odcienie barw zasługują dzisiaj na uznanie i szacunek, a symbolika polskiej pamięci historycznej zawsze będzie powszechnie związana z bielą i czerwienią.

  

Literatura: 

 

[1] M. Kowalski, „Strażackie odznaczenia, odznaki, wyróżnienia i medale”, wyd. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1988, s. 15-17. 

[2] K. Guzek, „Amarant i karmazyn 0 spór o polskie barwy narodowe”, [w:] Dziennik „Życie”  z 10/11 listopada 1992 r., bez paginacji. 

[3] K. Guzek, „Rzecz o karmazynie polskim”, [w:] „Nasz Dziennik” z 30 stycznia 2002 r., bez paginacji. 

[4] „Walka z pożarem”,  nr 3 z  1 lipca 1928 r., s. 68. 

 

 

 

 

 

 

 

 

PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW

20 maja 2022
Świadectwem przeszłości są nasze wspomnienia, fotografie, dokumenty oraz wszystko to, co rozumiemy dziś jako dziedzictwo kultury i architektury. Od kilku
17 maja 2022
„W ubiegłym tygodniu znaleziono na polach mogilskich trupa kobiety. Śledztwo policyjne wykazało, że zabitą była niejaka Leontyna Rattnerowa, zaś mordercą
14 maja 2022
Drodzy Czytelnicy Historypoż, Eksponat Poż w epidemii, to tytuł blogowej wystawy. Jest to pierwsza tego typu prezentacja w wirtualnej rzeczywistości,

HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ

HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ

Gwiazda

Jest jedną z niewielu symbolicznych znaków korporacyjnych  związku ochotniczych straży pożarnych,  która nawiązuje do polskiego ruchu niepodległościowego 1918 w strukturach straży pożarnych. Przyznawana była za wytrwałą pracę na rzecz związku lub bohaterską obronę  życia i mienia ludzkiego.  

 

Danuta Janakiewicz-Oleksy

Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach

Artykuł został opublikowany w Przeglądzie Pożarniczym nr 5/2018 pod tytułem „Gwiazda zasłużonych”

 

Pamiątkowa Gwiazda Krajowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim została uchwalona przez Radę Zawiadowczą 23 lutego 1918 r. jako najwyższe trzystopniowe odznaczenie związkowe nadawane wraz z dyplomem.  Odznakę tę przyznano m. in. Bolesławowi Wójcikiewiczowi za rozwój polskiego pożarnictwa, a także: nawoływania do organizacji legionów w 1914 r., za utworzenie przy Czerwonym Krzyżu w 1915 r., komitetu opieki nad polskimi żołnierzami walczącymi w I wojnie światowej, mimo sprzeciwu Austriaków, a także za zorganizowanie w 1918 r., Wojskowej Straży Pożarnej miasta Lwowa.  Wójcikiewicz nosił odznakę związkową I klasy po prawej stronie munduru wyjściowego lekko poniżej piersi o czym świadczy fotografia opublikowana w 1928 r., nr 3 czasopisma „Walka z pożarem” . 

 

Ryc. Awers odznaki. Gwiazda pamiątkowa I klasy w zbiorach prywatnego kolekcjonera. Fotografia pochodzi z archiwum przeprowadzonych kwerend Wydziału Dokumentacji Zbiorów CMP. 

 

10 kwietnia 2022

AKTUALNOŚCI

Dom straży pożarnej, gdzie odbywa się rozdanie jałmużny w postaci rzeczy i amatorskie przedstawienia w wiosce aleksandrowskiej". (Opis polskiego etnografa Bronisława Piłsudskiego sporządzony w języku rosyjskim). Miasto: Aleksandrowsk Sachaliński, Sachalin. Kraj: Rosja. Domena publiczna: http://pauart.pl/app/artwork?id=BZS_RKPS_2799_k_4_c

Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie. Numer inwentarza: BZS.RKPS.2799.k.4/c.

 

 


 

Copyright 2021. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone. 

 

Blog o historii ochrony przeciwpożarowej, s​​​​​​przętu gaśniczego i działalności straży


 

O PORTALU

NA SKRÓTY

Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.

historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej