historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej
Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.
NA SKRÓTY
O PORTALU
„ Dom straży pożarnej, gdzie odbywa się rozdanie jałmużny w postaci rzeczy i amatorskie przedstawienia w wiosce aleksandrowskiej". (Opis polskiego etnografa Bronisława Piłsudskiego sporządzony w języku rosyjskim). Miasto: Aleksandrowsk Sachaliński, Sachalin. Kraj: Rosja. Domena publiczna: http://pauart.pl/app/artwork?id=BZS_RKPS_2799_k_4_c
Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie. Numer inwentarza: BZS.RKPS.2799.k.4/c.
Ochrona zabytków techniki pożarniczej to dziedzina, która dopiero od niedawna zyskuje należną uwagę zarówno wśród prywatnych kolekcjonerów, jak i w środowisku muzealnym. Wraz ze wzrostem zainteresowania tego typu obiektami pojawiają się jednak poważne wyzwania konserwatorskie. Jednym z najtrudniejszych zagadnień jest postępowanie z historycznym sprzętem i odzieżą ochronną wykonaną z materiałów niebezpiecznych dla zdrowia przede wszystkim z azbestu.
Danuta Janakiewicz-Oleksy
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach
Punktem wyjścia do głębszej analizy tego tematu stanowił mail od prywatnego kolekcjonera, który zwrócił się z pytaniem, jak prawidłowo zabezpieczyć zachowany w dobrym stanie kombinezon strażacki z lat 80. XX wieku, uszyty z tkaniny azbestowej. Analiza literatury przedmiotu dostępna w Internecie pozwoliła mi częściowo zgłębić tę wiedzę i wysunąć wnioski.
Autentyczność zabytku kontra usuwanie zagrożenia
W przypadku historycznych tekstyliów ochronnych, włókna azbestowe nie są jedynie powierzchownym dodatkiem, lecz są one trwale wplecione w samą strukturę materiału.


Z konserwatorskiego punktu widzenia w żadnym wypadku nie należy podejmować prób zdejmowania ani usuwania azbestu z tego typu umundurowania. Takie działanie oznaczałoby bezpowrotne zniszczenie oryginalnej substancji zabytkowej oraz całkowitą utratę autentyczności obiektu. Azbest stanowi tu integralny świadectwo epoki i ówczesnej myśli technologicznej.
Dlaczego domowe zabiegi konserwatorskie są niebezpieczne?
Właściciele zabytkowych przedmiotów często poszukują środków, które mogłyby „związać” niebezpieczny materiał. W korespondencji mailowej do muzeum, kolekcjoner wspomniał o profesjonalnych preparatach wiążących, tzw. enkapsulantach, reklamowanych niekiedy w środowisku konserwatorskim jako środki osłaniające i zapobiegające pyleniu. Należy jednak stanowczo podkreślić, że osoba fizyczna nie powinna podejmować żadnych prób samodzielnego zabezpieczania tkaniny azbestowej, w tym nakładania jakichkolwiek preparatów metodą natryskową. Domowe próby ingerencji w strukturę materiału niosą ryzyko uwolnienia mikroskopijnych, rakotwórczych włókien do powietrza. Nieumiejętna aplikacja środków chemicznych nawet metodą natryskową, może doprowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia, odbarwienia lub usztywnienia zabytkowej tkaniny. Nawet profesjonalne enkapsulanty wymagają ściśle określonych warunków aplikacji oraz zaawansowanej wiedzy chemicznej. Takie zadania mogą realizować wyłącznie wyspecjalizowane laboratoria konserwatorskie. Praktyka muzealna potwierdza, że przy dobrze zachowanych obiektach najlepszą strategią jest brak ingerencji. Przykładem może być przechowywana w zbiorach Centralnego Muzeum Pożarnictwa tzw. tarcza azbestowa. Ponieważ obiekt znajduje się w dobrym stanie, jest bezpiecznie odizolowany i przechowywany w magazynie, to nigdy nie rozważano poddawania go zabiegom chemicznym. Gdyby zaszła taka konieczność, to muzeum moim zdaniem musiałoby skorzystać ze wsparcia wyspecjalizowanych podmiotów zewnętrznych. Niestety, próby nawiązania w tej sprawie konsultacji ze środowiskiem akademickim (m.in. z Katedrą Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych AGH w Krakowie) nie dały odpowiedzi. Przeprowadzając tę kwerendę nie udało mi się także dotrzeć do specjalisty-konserwatora z tej dziedziny.
Konserwacja prewencyjna jako jedyne właściwe rozwiązanie dla kolekcjonera
Jeśli azbestowy kombinezon zachował się w dobrym stanie, jedynym właściwym i bezpiecznym działaniem w warunkach prywatnej kolekcji jest konserwacja prewencyjna. Międzynarodowe standardy jasno wskazują, że najbezpieczniejszą metodą postępowania z tego typu eksponatami jest ich odizolowanie od otoczenia, a nie mechaniczne czy chemiczne usuwanie niebezpiecznego składnika. W praktyce oznacza to umieszczenie obiektu w hermetycznej gablocie lub specjalistycznym, szczelnym opakowaniu, które uniemożliwi migrację włókien na zewnątrz, a jednocześnie pozwoli bezpiecznie przechowywać lub eksponować zabytek.
Jak robią to profesjonaliści? Studium przypadku
Gdy zabytkowy obiekt azbestowy wymaga jednak oczyszczenia z nagromadzonego brudu, proces ten odbywa się według rygorystycznych procedur laboratoryjnych. W literaturze (anglojęzycznej, do której dotarłam), konserwatorskiej opisano przypadek oczyszczania powierzchni kombinezonu azbestowego, gdzie celem była stabilizacja i izolacja obiektu przy zachowaniu azbestu jako kluczowego elementu jego historycznej autentyczności. Prace prowadzono w ściśle kontrolowanych warunkach z wykorzystaniem komory próżniowej, a konserwatorzy byli wyposażeni w pełne środki ochrony indywidualnej tj. maski klasy FFP3, jednorazowe kombinezony Tyvek oraz rękawice nitrylowe. Po wykonaniu dokumentacji i przygotowaniu bezpiecznego stanowiska zastosowano dwuetapową metodę oczyszczania powierzchniowego. Odkurzacz z filtrem HEPA, posłużył do usunięcia kurzu i luźnych zabrudzeń przy jednoczesnym wychwytywaniu i zatrzymywaniu najdrobniejszych, potencjalnie niebezpiecznych cząstek oraz włókien azbestu. Gąbki lateksowe zostały użyte uzupełniająco do bardzo delikatnego usunięcia pozostałych zanieczyszczeń powierzchniowych bez naruszania struktury włókien. Opisany przykład pokazuje, jak wielkiej precyzji i zaplecza technicznego wymaga kontakt z zabytkowym azbestem. Dla prywatnego pasjonata historii pożarnictwa wniosek jest jeden: szacunek do zabytku i troska o własne zdrowie idą tu w parze. Im mniej ingerencji w sam materiał i im szczelniejsza izolacja eksponatu, tym lepiej dla obu stron.
Literatura
[1] Holzer C., Asbestos Containing Objects in Museum Collections. The Conservation of an Asbestos Suit in the Technical Museum Vienna, Austria, 2012.
Redakcja Historypoż poszukuje informacji na temat zakładowej straży pożarnej nieistniejącej już Elektrowni I w Jaworznie na Górnym Śląsku.
Copyright 2022. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone.