Blog o historii ochrony przeciwpożarowej, sprzętu gaśniczego i działalności straży
historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej
Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.
NA SKRÓTY
O PORTALU
Kalkomania na taborze
Szanowni strażacy, badacze i kolekcjonerzy zabytków techniki pożarniczej! Zapraszam do lektury wstępu do historii kalkomanii wodnej. Przybliżam w nim technologiczny proces tworzenia dawnej reklamy przemysłowej – dziedziny o wyjątkowej estetyce i precyzji wykonania, która na stałe wpisała się w kanon materialnej kultury technicznej.
Danuta Janakiewicz-Oleksy
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach
Artykuł został opublikowany w „Przeglądzie Pożarniczym” nr 10/2026 pod tym samym tytułem. Na blogu Historypoż (tekst przed korektą redakcji).
Artykuł ten jest rozwinięciem zagadnień poruszonych podczas konferencji muzealnej, która odbyła się w 2025 roku w Centralnym Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, poświęconej popularyzacji wiedzy z zakresu konserwacji i renowacji zabytków techniki pożarniczej.
PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW
Autentyzm zabytku
U schyłku starego świata (tzw. fin de siècle) w przemyśle maszynowym zaczęto stosować kalkomanię wodną – technologię polegającą na nanoszeniu gotowych nadruków na powierzchnię metalu lub drewna z podkładem lakierniczym (tj. firmowych napisów, logotypów i barwnych dekoracji). Ten proces połączenia praktyczności z estetyką okazał się zdecydowanie tańszym rozwiązaniem aniżeli stosowanie ręcznych malunków. Pragnę zaznaczyć, że treść niniejszego artykułu odnosi się jedynie do kalkomanii wodnej. Opis nie uwzględnia innych rodzajów nadruków, ponieważ koncentruje się na zabytkach techniki, w tym także pożarniczej.
Współcześnie upływ czasu sprawił, że na wielu urządzeniach i sprzętach zaświadczających o nowoczesności technologicznej tamtej epoki już jej nie zauważamy. Musimy jednak pamiętać, że nie zawsze była ona stosowana na wszystkich obiektach, co potwierdza zróżnicowanie praktyk produkcyjnych charakterystycznych dla tego okresu. Zabytki, które nadal ją posiadają, stanowią autentyczne świadectwo oryginalnego stanu zachowania i pierwotnego wyglądu. Są zdecydowanie wiarygodniejszym źródłem wiedzy z zakresu techniki i sztuki początku XX wieku niż jakiekolwiek inne technofakty o zbliżonej wartości kulturowej. Można je rozpoznać gołym okiem. Dawne kalkomanie były bardzo cienkimi warstwami powstałymi najczęściej na bazie żelatyny lub gumy arabskiej, podczas gdy współczesne folie są znacznie grubsze i bardziej elastyczne. Należy podkreślić, że kalkomania na zabytkach techniki (także pożarniczej) w szczególny sposób pełni rolę nośnika informacji historycznej. Dla mnie jako muzealniczki pracującej w muzeum pożarnictwa dostarcza ona szczegółowych danych na temat producenta, sposobu znakowania oraz metodyki wzornictwa plastycznego przypisanej do konkretnej epoki tej właśnie, w której oprócz narodzin nowych idei technicznych narastające konflikty doprowadziły do wybuchu I wojny światowej. Dla współczesnego konserwatora z kolei kalkomania to warstwa wtórnie nałożona, narażona na ścieranie i ubytki, a zarazem element ochrony zabytku zgodnie z zasadą minimalnej ingerencji w unikatową tkankę materiałową.
Branding producenta„Odbijanka”
Stanowiła narzędzie komunikacji wizualnej, podkreślając jakość wykonania produktu i prestiż marki, jaką budował producent w świecie równie konkurencyjnym jak dzisiaj. Proszę pamiętać, że jeszcze wtedy nikt nie myślał o ujednoliceniu systemów reklamy i marketingu. Na samym początku procesu technologicznego należało opracować lustrzaną grafikę, najczęściej techniką litograficzną. Następnie przygotowywano podłoże: nakładano lakier podkładowy, a kolejno warstwę barwną. Nadruk zwilżano wodą, a następnie precyzyjnie przenoszono warstwę graficzną na powierzchnię obiektu, wygładzając ją filcem i usuwając tym samym pęcherze powietrza oraz nadmiar wody. Przedostatnim etapem technologicznym było suszenie nadruku, po którym nakładano kolejną, bezbarwną warstwę lakieru ochronnego w celu utwardzenia powłoki. Dzięki temu kalkomania stawała się finalnym tworzywem widocznym na obiekcie. Jeszcze raz podkreślam, że powyższy opis dotyczy kalkomanii wodnej (tzw. ślizgowej) występującej na zabytkach techniki. O innych rodzajach nadruków w tym artykule nie wspominam, gdyż nie stanowią one przedmiotu identyfikacji zabytków techniki pożarniczej.
Renowacja i rekonstrukcja
W ujęciu konserwatorskim kalkomanię na obiektach historycznych chronimy, podejmując jedynie czynności związane z tzw. konserwacją zachowawczą. Polega ona na oczyszczeniu powierzchni z zabrudzeń wtórnych w celu zatrzymania procesu dalszego niszczenia. Ponadto należy dokonać czynności stabilizacyjnych uszkodzonej powłoki poprzez zabezpieczenie jej warstwą ochronną bez ingerencji w jej autentyczną strukturę. Co do rekonstrukcji – owszem, jest ona dopuszczalna, ale tylko w niektórych przypadkach. Każda tego typu ingerencja polegająca na odtworzeniu brakującej struktury musi być rozpoznawalna jako współczesny element. Pamiętajmy, że w teorii renowacja wzmacnia autentyzm, a rekonstrukcja zwiększa czytelność przekazu; w praktyce bywa zaś różnie i wszystko zależy od skali trudności, z jaką musi zmierzyć się konserwator. Przy przystępowaniu do czynności konserwacyjno-renowacyjnych, a tym bardziej rekonstrukcji, należy skonsultować się ze specjalistami różnych dziedzin, m.in. historykiem techniki, historykiem sztuki, chemikiem oraz pracownikami muzeów.
Degradacja warstwy kalkomanii to nie tylko proces ścierania, ale także łuszczenia, spękania i odspajania od podłoża. Tabory strażackie (takie jak sikawki i wozy rekwizytowe na podwoziu kołowym, a także inne urządzenia gaśnicze) były przez dekady mocno eksploatowane i przemalowywane, co miało istotny wpływ na ich stan zachowania w kontekście pierwotnych warstw dekoracyjnych. Stare farby, lakiery i inne spoiwa nie odpowiadają już dzisiejszym wzornikom, a starsze pigmenty posiadały ograniczoną paletę barw. Archiwalne fotografie z tamtego okresu choć istotne, są dokumentami czarno-białymi, podobnie jak ryciny w katalogach. Rekonstrukcja oparta na tych materiałach źródłowych zawsze będzie zatem miała charakter hipotetyczny.
Muzealnicy i konserwatorzy niestety również nie mają w tym zakresie jednego wypracowanego zdania, ilu specjalistów, tyle opinii. Muzealnik specjalizujący się w wystawiennictwie będzie oczekiwał, by przedmiot zabytkowy stanowił atrakcję ekspozycji (w przeciwnym razie mielibyśmy do czynienia z uproszczoną narracją wystawienniczą). Konserwator z kolei zaznaczy, że zwiększając w ten sposób czytelność przekazu, obniżamy autentyczność obiektu. Miejmy na uwadze, że inne rodzaje kalkomanii, nieopisane w artykule, wymagają odmiennego podejścia do czynności konserwatorskich, dlatego powyższy opis nie ma charakteru uniwersalnego.
Literatura:
1] J. Kehl, Ochrona zabytków 1984 (2), s. 132–133 [w:] Technika i materiały stosowane przy konserwacji zabytków – materiały z konferencji Grupy Roboczej ds. Konserwacji Zabytków Historii, Kultury i Muzealiów.
Opis materiału ilustracyjnego: Zdjęcie eksponatu w zbiorach CMP z widoczną na zabudowie kalkomanią wodną: motopompa przewoźna na podwoziu dwukołowym firmy Knaust z Wiednia.
Redakcja Historypoż poszukuje informacji na temat zakładowej straży pożarnej nieistniejącej już Elektrowni I w Jaworznie na Górnym Śląsku.
Copyright 2022. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone.