Blog o historii ochrony przeciwpożarowej, sprzętu gaśniczego i działalności straży
historia ochrony przeciwpożarowej
historia straży pożarnej
dawny sprzęt techniki pożarniczej
Platforma edukacji w zakresie ochrony ruchomych zabytków techniki pożarniczej i opieki nad tymi zabytkami.
NA SKRÓTY
O PORTALU
„ Dom straży pożarnej, gdzie odbywa się rozdanie jałmużny w postaci rzeczy i amatorskie przedstawienia w wiosce aleksandrowskiej". (Opis polskiego etnografa Bronisława Piłsudskiego sporządzony w języku rosyjskim). Miasto: Aleksandrowsk Sachaliński, Sachalin. Kraj: Rosja. Domena publiczna: http://pauart.pl/app/artwork?id=BZS_RKPS_2799_k_4_c
Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie. Numer inwentarza: BZS.RKPS.2799.k.4/c.
Żeliwna tabliczka ze zbiorów National Museum of American History w Waszyngtonie, XIX w. Foto domena publiczna.
AKTUALNOŚCI
Historia ochrony przeciwpożarowej to nie tylko dzieje straży pożarnych, sikawek, wozów konnych i pierwszych hydrantów. To również historia niewielkich, często niepozornych przedmiotów, które odgrywały niezwykle ważną rolę w organizacji walki z pożarami. Mowa tutaj o dawnych tabliczkach informacyjnych, montowanych na elewacjach budynków (kamienic miejskich, budynków użyteczności publicznych), wskazujących miejsca poboru wody, przechowywania sprzętu ratowniczego oraz narzędzi wykorzystywanych podczas akcji gaśniczych.
Danuta Janakiewicz-Oleksy
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach
Ostatnio miałam przyjemność dokonać identyfikacji historycznej tabliczki odnalezionej na ziemiach dzisiejszej Polski, związanej z dawnym systemem oznaczania infrastruktury przeciwpożarowej. Był to niezwykle interesujący przedmiot, którego forma, symbolika i sposób wykonania skłoniły mnie do bliższego przyjrzenia się temu mało znanemu zagadnieniu. Nie mogłam jednak wykorzystać fotografii tej konkretnej tabliczki w niniejszym artykule. Postanowiłam zatem, zaprezentować podobny historyczny przykład, aby przybliżyć Czytelnikom temat i pokazać, jak ważne informacje mogą kryć się w takich niewielkich zabytkach.
Tabliczka
HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ
HISTORYPOŻ & MUZEOPOŻ
PRZEJDŹ DO INNYCH ARTYKUŁÓW
Wskazywały drogę do wody i sprzętu
Pierwsze systemy oznaczania miejsc związanych z zaopatrzeniem w wodę i ochroną przeciwpożarową rozwijały się jeszcze zanim powstały nowoczesne, zorganizowane straże pożarne w dzisiejszym rozumieniu. W miastach, w których zabudowa była zwarta, a pożary stanowiły poważne zagrożenie, niezwykle istotne było szybkie odnalezienie źródła wody oraz narzędzi potrzebnych do prowadzenia działań ratowniczych. Dlatego też na wielu budynkach zaczęto umieszczać specjalne tabliczki informacyjne. Ich zadaniem było przekazanie prostej, ale bardzo ważnej wiadomości, co znajduje się w danym miejscu i z jakiego wyposażenia można skorzystać w razie pożaru. Nie były to zwykłe oznaczenia adresowe ani dekoracyjne szyldy. Stanowiły element praktycznego systemu informacji, który pomagał organizować działania przeciwpożarowe.Tabliczki te mogły wskazywać między innymi: miejsca poboru wody, studnie, zbiorniki i inne punkty zaopatrzenia w wodę; lokalizację beczek, wiader i pojemników z wodą; miejsca przechowywania sprzętu ratowniczego; składy narzędzi burzących, takich jak bosaki, topory, siekiery, widły i drągi; lokalizację lin, drabin oraz innych elementów wyposażenia wykorzystywanych podczas akcji.Ich symbolika była zróżnicowana. Umieszczano na nich cyfry, litery, skróty, a przede wszystkim wypukłe przedstawienia narzędzi i sprzętu ogniowego. Dzięki temu nawet osoba, która nie znała szczegółowych oznaczeń (cyfrowych, liczbowych, inicjałów literowych), mogła i tak rozpoznać przeznaczenie danego miejsca.
Formy i materiały
Dawne tabliczki przeciwpożarowe wykonywano z różnych materiałów. Spotykano egzemplarze żeliwne, cynkowe, miedziane, mosiężne, a także blaszane, w tym emaliowane. Różniły się wielkością, kształtem, kolorystyką i sposobem wykonania.Mogły być okrągłe, owalne, prostokątne lub przybierać bardziej fantazyjne formy. Niektóre posiadały płaskie przedstawienia malowane na powierzchni, inne natomiast wykonywano jako odlewy z wyraźnie zaznaczonymi, wypukłymi symbolami. Szczególnie interesujące są tabliczki, na których umieszczano wizerunki beczek, wiader, hydrantów, sikawek, bosaków, toporów czy zwiniętych węży strażackich. Każdy z tych motywów miał swoje znaczenie i pomagał zidentyfikować funkcję konkretnego punktu. Dzisiaj, patrząc na te niewielkie przedmioty, możemy dostrzec nie tylko ich użytkowy charakter, ale również kunszt dawnych odlewników, rzemieślników i projektantów. Wiele z nich to prawdziwe małe dzieła sztuki użytkowej.
Historyczny przykład z Nashville
Przykładem podobnego zabytku jest żeliwna tabliczka ze zbiorów National Museum of American History w Waszyngtonie, datowana na ok. 1852 r, (foto domena publiczna). Na jej powierzchni znajduje się wypukłe przedstawienie elementów związanych z zaopatrzeniem w wodę podczas pożaru. Widoczny jest dawny punkt wodny oraz podłączony do niego wąż strażacki. Całość pokazuje, jak ważne miejsce w ówczesnej kulturze pożarniczej zajmowały symbole związane z dostępem do wody. To bardzo interesujący przykład XIX-wiecznej ikonografii przeciwpożarowej. Pokazuje, że już w połowie XIX wieku przedstawienia hydrantów, węży i urządzeń wodnych były rozpoznawalnymi symbolami związanymi z walką z ogniem. Warto jednak pamiętać, że ten konkretny egzemplarz należy do kategorii znaków lokalizacyjnych często mylonych ze znakami firm ubezpieczeniowych. O tych znakach jeszcze napiszę.
Nie mylmy tabliczek
To bardzo ważne rozróżnienie, szczególnie dla kolekcjonerów i osób zajmujących się historią pożarnictwa w Polsce. Na dawnych budynkach umieszczano również tak tabliczki towarzystw ubezpieczeniowych od ognia. Informowały one, że dana nieruchomość została objęta ochroną konkretnego ubezpieczyciela. Niekiedy przedstawiały symbole strażackie, sikawki, hełmy, węże czy inne motywy związane z pożarnictwem. Ich funkcja była jednak inna. Nie wskazywały bezpośrednio miejsca poboru wody ani lokalizacji narzędzi ratowniczych. Stanowiły przede wszystkim znak identyfikacyjny towarzystwa ubezpieczeniowego.Oba rodzaje tabliczek mogą być dzisiaj niezwykle interesującymi zabytkami, ale nie powinny być ze sobą mylone. Temat historycznych znaków ubezpieczeniowych od ognia zasługuje zresztą na osobne opracowanie, do którego jeszcze powrócę.
Małe zabytki, wielka historia
Dawne tabliczki informacyjne są dziś niezwykle cennym świadectwem rozwoju miejskiej infrastruktury i organizacji ochrony przeciwpożarowej. Pokazują, jak już wiele pokoleń temu próbowano uporządkować przestrzeń miasta i ułatwić dostęp do najważniejszych zasobów potrzebnych podczas pożaru. Warto zwrócić na nie uwagę, ponieważ nie są to jedynie stare metalowe szyldy. To materialne świadectwa dawnych rozwiązań technicznych, lokalnych systemów bezpieczeństwa i historii codziennego życia mieszkańców miast. Niektóre zachowały się na elewacjach budynków, inne trafiły do zbiorów muzealnych, a jeszcze inne zostały odnalezione przypadkowo podczas remontów, rozbiórek czy prac ziemnych. Każda taka tabliczka może kryć w sobie historię konkretnego miasta, ulicy, budynku i ludzi, którzy przed dziesiątkami lub setkami lat musieli stawić czoła zagrożeniu pożarowemu. Dlatego warto je dokumentować, identyfikować i chronić. Są niewielkie, ale ich znaczenie dla poznania historii ochrony przeciwpożarowej jest naprawdę duże.
Na zakończenie chciałabym podkreślić, że tego rodzaju tabliczki są dziś niezwykle rzadkimi znaleziskami na ziemiach dzisiejszej Polski. Do tej pory miałam okazję identyfikować podobne przedmioty dwukrotnie. Gdybym miała wskazać obszary, na których sama szukałabym kolejnych egzemplarzy, w pierwszej kolejności zwróciłabym uwagę na tereny związane z dawną administracją pruską, a w szczególności na:Wielkopolskę, przede wszystkim Poznań i okoliczne miasta; Górny Śląsk; Dolny Śląsk, w tym Wrocław; Pomorze Gdańskie oraz obszary dawnego Pomorza Pruskiego; tereny dawnego zaboru pruskiego, obejmujące dzisiejsze województwa kujawsko-pomorskie i lubuskie.To właśnie na tych obszarach warto szukać śladów dawnych pruskich i niemieckich rozwiązań w zakresie organizacji ochrony przeciwpożarowej oraz oznaczania punktów poboru wody i miejsc przechowywania sprzętu. Nie oznacza to oczywiście, że podobne tabliczki występowały wyłącznie na tych terenach, ale ich historia może być szczególnie interesująca w kontekście dawnych pruskich systemów miejskich.
Redakcja Historypoż poszukuje informacji na temat zakładowej straży pożarnej nieistniejącej już Elektrowni I w Jaworznie na Górnym Śląsku.
Copyright 2022. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone.